|
| NEOLÍTICO |
RESTOS ARQUEOLÓGICOS |
| ARCAS Y MÁMOAS |
| En Galicia son sinónimos de mámoa, entre outros: madorna, madorra, madroa, mámola, meda, medela, medoña, medorra, módea, modia, modorra, modorro, montiño, morea, mota, tomba, tumba, etc. (A. ROMERO MASIÁ & F. ARIAS VILAS, 1995). |
A CASA DOS MOUROS (Budián)
Situación: A Veiga o Granda de Lobeira. Localizada en un eucaliptal, a unos 400 metros del lugar de San Cristovo. Parroquia: Budián. Ayuntamiento: O Valadouro. Período: Neolítico. Estado: muy mal conservada. Cubierta de vegetación. Dos esteos verticales. Otra de las piedras fue trasladada desde el arca para el fondal del cercado, donde se encuentra anclada. |
ARCA DA PENA MOURA (San Tomé de Recaré)
Situación: A costa Puñín-A Pena Moura pequena. Parroquia: Budián. Ayuntamiento: O Valadouro. Período: Neolítico. Estado: un arca en mal estado de conservación; le falta la piedra cubertora. |
O FORNO DOS MOUROS (O Cadramón)
Situación: Os Chaos. Por encima del lugar de Albardo. Parroquia: O Cadramón. Tipo de monumento: arca. Período: Neolítico. Clave de identificación: GA. 27. 063. 009. Descripción: Pueden verse tres lastras verticales. Hay otra lastra enterrada. No parece cuadrangular. Falta la piedra cubertora. Con mámoa muy bien definida. Diámetros: 11,50 x 10 m. |
MÁMOA DO CHAO DAS FORCADAS (O Cadramón)
Situación: O Chao das Forcadas. Al SO de los Chaos. Período: Neolítico. Descubierta: 04-07-2004. (Xesús Pisón e Isaac Ferreira, por indicación de Indalecio García Paz).
Descripción: Carcasa de piedras de forma circular. Cono de violación. No existe cámara. |
ARCA DAS FORCADAS (O Cadramón)
Situación: O Chao das Forcadas. Al SO de los Chaos. Período: Neolítico. Descubierta: 13-07-2004. (Guía: Indalecio García Paz. Acompañantes: Manuel Lourenzo, Xesús Pisón, Isaac Ferreira).
Descripción: Dos esteos. Una supuesta tapa o cubierta (fuera de su sitio). |
ARCA DO CARBALLO SECO (O Cadramón)
Situación: O Carballo Seco. Más abajo y al este del Chao das Forcadas. Período: Neolítico. Descubierta: 13-07-2004. (Guía: Indalecio García Paz. Acompañantes: Manuel Lourenzo, Xesús Pisón, Isaac Ferreira).
Descripción: Tres esteos, dos de ellos forman un ángulo recto muy ben trazado. Falta la piedra cubertora. Puede ser una piedra situada al lado y cubierta por el tojo. |
MÁMOA Nº 1 DA GRANDA (Ferreira)
Situación: A Granda - O Campo do Árbol. Período: Neolítico. |
CÁMARA OU DOLMEN DE RAMASQUIDE (Frexulfe)
Situación: Ramasquide. Margen izquierda del río Fraga das Lerias, junto al Rego da Pumarega, más abajo de la cascada. Período: Neolítico.
Descripción: Dos esteos verticales y una cubierta. Una piedra natural cerrando el fondo. El suelo de la cámara también tiene piedra. Entorno: Una abundante zarza en el conjunto de una plantación de pinos. |
MÁMOAS (Moucide)
Aunque Villa-Amil y Castro nos dejó escrito:
“Hémoslas encontrado dentro del territorio a que hemos reducido nuestras investigaciones... asimismo en las grandas de Oro y de Moucide, ambas dentro del Valle de Oro.”. (J. VILLA-AMIL Y CASTRO, 1878).
No pudimos verificar la existencia de mámoas en la parroquia de Moucide, pero sí en la Granda de Ouro (Bacoi). |
ARCA DO PADORNO (San Tomé de Recaré)
Situación: entorno del Curro de San Tomé. A 6,8 Km de Ferreira. Actualmente su localización está bien indicada con carteles de madera. Período: Neolítico.
Hay expertos que dataron algunas de las arcas existentes en Valadouro, por ejemplo la de Padorno en San Tomé, como de la Edad del Bronce Antiguo (1800-1500 a. C., aproximadamente). Y el tan conocido Dolmen de San Tomé, del Chao do Padorno o Mámoa do Curro. Llamada también O Caselo de Couso, por estar situada en el Cortello de Couso. La tumba megalítica mejor conservada de Valadouro. Para unos arqueólogos es una anta de corredor incipiente (R. BOGA MOSCOSO, 1997). Otros la definen como una cista (ANTOM FERNÁNDEZ MALDE, 24-12-1998) que conserva buena parte de su cámara funeraria.
Figura como Dolmen de Recaré en el Inventario del Patrimonio Cultural de la provincia de Lugo. Histórico-Artístico. Arqueología: Mámoas y dólmenes (DOG, nº 133, 12-07-1991).
Figura en el Inventario de Yacimentos Arqueológicos como Cámara megalítica de Padorno y la mámoa do Curro. Clave de identificación: GA. 27. 063. 002.
En la mámoa pueden observarse:
- La cámara funeraria (anta o cista), rectangular, formada por cuatro esteos.
- Su cubierta, en forma de pequeña elevación artificial del terreno.
Medidas túmulo: Noroeste-Sureste: 17 m Norleste-Suroeste: 13,5 m
Medidas cámara: 2,30 m x 1 m x 1,50 m
Material de la cámara: pizarra anfibolítica
Materiales encontrados: 20 fragmentos de cerámica lisa; 1 lasca de cuarzo
Clave de identificación: GA. 27. 063. 003.
Además, en su entorno pueden observarse unas importantes acumulaciones y piedras, que deben proceder de la carcasa o coraza pétrea que protegía este tipo de construciones. |
MÁMOA Nº 1 DO CAMPO DE CHAOS
Situación: O Campo de Chaos. A la derecha de la carretera que lleva a Curuxeiras. Es un prado cerrado con alambre de espinos. Al pie de una especie de cantera que abrieron para hacer la carretera con el material. Período: Neolítico.
Descripción: con cono de violación. Diámetros: 12,4 x 11,8 m. Entorno: la mámoa está situada dentro de un pasto cerrado.
Figura erróneamente en el Inventario de Yacimentos Arqueológicos de la Dirección Xeral de Protección do Patrimonio Cultural como: Túmulo do Prado das Chantas. Clave de identificación: GA. 27. 063. 001. |
MÁMOA Nº 2 DO CAMPO DE CHAOS
Situación: O Campo de Chaos. A unos 33 metros de la mámoa grande (Mámoa nº 1), en el mismo pasto cerrado. Período: Neolítico. |
AS MÁMOAS DE SABUCEDO
Situación: O Chao da Pena Moura. A Pena Moura Grande-Sabucedo. Entorno del Curro de San Tomé. Período: Neolítico.
Entendemos que son las que figuran como Mámoas de Recaré en el Inventario del Patrimonio Cultural de la Provincia de Lugo. Histórico-Artístico. Arqueología: Mámoas y dólmenes. (DOG, nº 133, 12-07-1991). |
MÁMOA Nº 1, Nº2 e Nº3 DE SABUCEDO
Situación: O Chao da Pena Moura. |
MÁMOAS DE VILACAMPA
Situación: O Chao da Arca. Período: Neolítico.
Figuran como Mámoas de Vilacampa no Inventario do Patrimonio Cultural da Provincia de Lugo. Histórico-Artístico. Arqueoloxía: Mámoas e dólmenes. (DOG, nº 133, 12-07-1991). |
CÁMARA OU CISTA DO CHAO DA ARCA
Situación: O Chao da Arca. Ubicada en un prado colindante con la carretera Vilacampa-Santo Domingo, a unos 300 m de la Taberna de Vilacampa, al margen derecho de la carretera en la ruta a Santo Domingo.
Una tumba megalítica incompleta que, por la forma, parece una cista. Le falta la tampa. Conserva tres esteos verticales y una piedra más en el fondo de la cámara. (Visita: 10-09-1999). Forma parte de la mámoa nº 1. Clave de identificación: GA. 27. 063. 004. Existen leyendas sobre esta tumba. |
MÁMOA DO CHAO DA ARCA Nº 1
Situación: O Chao da Arca. Cámara: 1,33 x 1,25 m. Profundidad: 0,90 m. El túmulo de esta mámoa con cista tiene unos diámetros N-S de 17 m y L-O de 18 m. Clave de identificación: GA. 27. 063. 004.
Mámoa mal conservada, por ser fruto de escavaciones furtivas. Forma parte de un conjunto de tres mámoas que se sitúan en linea recta. |
MÁMOA DO CHAO DA ARCA Nº 2
Situación: O Chao da Arca. En el mismo prado, entre las mámoas nº 1 y nº 3. Túmulo: 20 x 30 m. Este es el túmulo más grande de los tres que conforman el conjunto. Se presenta como una mámoa conservada, dado que no existen indicios de ser removida la tierra en profundidad. Carece de cono de violación. |
MÁMOA DO CHAO DA ARCA Nº 3
Situación: O Chao da Arca. A 100 metros, aproximadamente, de la Cista do Chao da Arca, en el medio del prado. El propietario de los terrenos labró el entorno. Túmulo: 17 x 15 m. Túmulo más definido que el anterior, aunque más pequeño. Diversas piedras. |
MÁMOAS DO COTO DO CARBALLO
Situación: O Coto do Carballo. Es el monte donde está instalada la Estación de radio de Telefónica. Período: Neolítico.
MÁMOA Nº 1
Situación: O Coto do Carballo. En la última curva de subida, en un cercado a la derecha de la carretera. Localización: Juan López Calzada (arqueólogo), en 2005.
MÁMOA Nº 2
Situación: O Coto do Carballo. En la última curva de subida, en un cercado a la izquierda de la carretera. Una colonia de uces indica su ubicación. Localización: Juan López Calzada (arqueólogo) y Xesús Pisón, en 2005. |
| O PAU DA VELLA |
Situación: Serra do Buio, en la confluencia de los ayuntamientos de Viveiro, Xove, Cervo y O Valadouro (parroquia de Vilacampa).
Descripción: cruz exenta, de factura tosca, de una sola pieza, casi plana, con los brazos apenas realizados.
Altura: 1,05 metros. Largo en los brazos: 0,65 m. Largo en el cuerpo: 0,35 m. Material: granito.
Altitud: 705 metros sobre el nivel del mar
Cruz o estela antropomorfa (o estatua-menhir) (ALFONSO R. CASTELAO, 1950). Muy parecida en la forma a las estelas descubiertas en el interior de algunas mámoas. Pau da Vella puede ser sinónimo de Fuso da Bruxa, que designa en Galicia los menhires (Xesús Pisón).
Leyenda
La leyenda que reproducimos a continuación ilustra claramente la cristianización de ritos primitivos allí celebrados:
Algún tiempo los curas de Valadouro, de Cervo, de Viveiro y de Xove iban una vez al año al Pau da Vella y comían sentados alrededor de la cruz (X. PISÓN & M. LOURENZO & I. FERREIRA, octubre 2005). |
| CÍRCULOS DE PEDRAS |
| O Cadramón |
“[En Galiza] Unicamente se coñeceron dous círculos líticos (cromlechs na terminoloxía bretona), ambos situados na Chaira da Mourela (As Pontes), que foron destruídos antes de seren estudiados.” (I. VILASECO VÁZQUEZ & R. FÁBREGAS VALCARCE, 1998).
OS CÍRCULOS DAS PEDRAGOSAS
Situación: pista de subida al Chao do Lamoso. Parroquia: en un territorio en litigio entre las parroquias de Cadramón y Frexulfe. Período: sin determinar. Descubiertos: 06-08-2004. (Guía: Indalecio García Paz. Acompañantes: Xesús Pisón e Isaac Ferreira).
Estado: cubiertos de maleza, aunque perfectamente visibles los dos círculos.
Descripción: Dos círculos concéntricos de piedras amontonadas, no enclavadas. Material: xisto, cuarzo. En el entorno de una morrena de glaciar. Círculo mayor (ovalado): 8,50 x 7,80 metros de diámetro. Círculo menor: 3,20 metros de diámetro.
El 21 de agosto de 2006 el arqueólogo Manuel Lestón, acompañado de Xesús Pisón, visitó los círculos de las Pedragosas y su opinión, a falta de escavaciones, fue que le parecían un elemento prehistórico.
En el País Vasco se detectaron unos 400 círculos de piedras sencillos. De los que se investigaron, en varios de ellos aparecieron restos de recipientes y de cinzas.
O PRADO DO XESTO
Situación: al pie de la Fraga das Lerias, que delimita las parroquias de Frexulfe y O Cadramón, ya en el territorio natural de esta última. Período: sin determinar.
Es un círculo de piedras de forma ovoidal, cerrado con plantas y alambres. Pueden verse desde la carretera que sube al respaldo de los Penidos, 200 metros antes del ramal que lleva al Penido Vello; también desde la pista del Chao do Lamoso. Actualmente funciona como cercado para el ganado. Ignoramos su cronología. |
| San Tomé de Recaré |
O PRADO DAS CHANTAS
Situación: O Chao da Veiga-Pena Teixeira. Al pie de la Pena Teixeira, subiendo por los pastos conocidos como A Granda Vella hasta O Chao da Veiga. A 1 Km arriba del Curro de San Tomé, a la izquierda de la carretera, y a 8 Km de Ferreira. Período: sin determinar.
El alineamiento de piedras que lo circunda no forma un círculo perfecto (diámetros: 101 x 78 m), y su estrutura consta de dos elementos: chantas verticales y muro de cachote bajo.
Publicación del hallazgo en los medios de información
“Este posible círculo lítico da época megalítica (de confirmarse sería único en Galicia) ... Está formado por un aliñamento de pedras fitas que abrangue unha área de 7.850 m2. O seu diámetro Oeste-Leste é de 101 metros, e Norte-Sur de 79 metros. O círculo conserva 250 pedras fitas, aínda que lle foron substraídas moitas outras desde o achado do círculo no ano 1994, cando uns gandeiros rozaron o monte para acondicionamento de pastos. Eran 320 metros de perímetro delimitados por pedras chantadas a unha distancia regular. A boa calidade das pedras propiciou a súa expoliación. Os cromlech son unhas construccións prehistóricas consistentes, na súa forma máis sinxela, nun círculo de pedras fitas (chantas, esteos). Abundan sobre todo na Europa Occidental, aínda que abranguen un territorio moito máis amplo. O cromlech máis famoso é o de Stonehenge, no Reino Unido, aínda que destacan outros na Bretaña francesa e na Illa de Man. Algúns arqueólogos poñen en relación a posición e ubicación dos círculos líticos con rituais relixiosos e astronómicos. Para determinar a autenticidade deste círculo lítico cómpre unha investigación oficial...De confirmarse a autenticidade do círculo lítico estariamos diante dun caso único en Galicia, tanto pola magnitude e bo estado de conservación como por ser o único existente” (M. GAGO & R. REIGOSA & X. SALGADO, 02-04-1996). |
|
|